Polskie przepisy praktycznie nie regulują zanieczyszczenia światłem, podczas gdy naukowcy wykazują związek nadmiernego oświetlenia nocnego z poważnymi problemami zdrowotnymi. Ministerstwo Zdrowia potwierdza, że zagadnienie zanieczyszczenia światłem jest naukowo udokumentowane i istotne dla ochrony zdrowia populacji.
Czy zanieczyszczenie światłem jest uregulowane w Polsce i jakie zmiany planują resorty?
Zanieczyszczenie światłem definiuje się jako nadmierne oświetlenie nocne pochodzące ze sztucznych źródeł, które zakłóca naturalny poziom jasności środowiska. Oznacza to emisję światła w miejscu lub czasie, gdy nie jest ono potrzebne - pochodzącą z nieosłoniętych lamp ulicznych, reklam świetlnych, podświetlanych fasad budynków czy obiektów sportowych.
Dane z 2022 roku przedstawiają jednoznaczny obraz sytuacji: w Polsce nie występuje już niebo naturalne. Jasność nieba nad krajem wzrosła o około 6,0% w porównaniu z dekadą wcześniejszą. Pomiędzy 2012 a 2022 rokiem nastąpił wzrost ilości sztucznego światła o co najmniej 8,5%.
Skala zjawiska wymaga szczególnej uwagi. Zaledwie 42% mieszkańców kraju może zobaczyć Drogę Mleczną. Dla 58% ludności Polski Droga Mleczna pozostaje niewidoczna w miejscu zamieszkania, natomiast dla 20% populacji niebo jest na tyle jasne, że nie dostrzegają oni nastania prawdziwej nocy. W znacznej części terytorium kraju poziom pojaśnienia uniemożliwia faktyczne nastanie nocy.
Nadmierna ekspozycja na intensywne sztuczne światło hamuje naturalną produkcję melatoniny, co prowadzi do pogorszenia jakości snu, trudności z zasypianiem, a w skrajnych przypadkach do bezsenności. Długotrwała ekspozycja zwiększa podatność na problemy zdrowotne, w tym nadwagę, cukrzycę typu 2, zaburzenia metaboliczne i hormonalne.
Badania naukowe wskazują, że nadmiar światła, szczególnie o składzie niebieskim, może zwiększać ryzyko cukrzycy, depresji, myśli samobójczych, chorób serca oraz nowotworów piersi, prostaty i płuc. Badanie Institute of Cancer Research w Londynie przeprowadzone na grupie około 110 000 kobiet wykazało wyższy indeks masy ciała u kobiet śpiących w jasnych pomieszczeniach.
Sztuczne oświetlenie nocne zakłóca naturalne rytmy biologiczne zwierząt i roślin. Badania wykazują, że na terenach zanieczyszczonych światłem nocne zapylacze odwiedzają rośliny o 62% rzadziej, co skutkuje spadkiem różnorodności owadów o 29% i obniżeniem produkcji owoców o 13%. Problem dotyczy również parków narodowych, zwłaszcza tych sąsiadujących z aglomeracjami miejskimi.
Znaczna część problemu wynika z zastosowania niewłaściwie zaprojektowanych lamp, które oprócz oświetlenia dróg, poboczy i chodników rozpraszają światło na okoliczne pola i budynki. Około 60% energii elektrycznej wykorzystywanej przez takie oświetlenie jest marnotrawiona. Departament Energii USA potwierdza, że 35% światła z oświetlenia zewnętrznego nie spełnia swojej funkcji.
Ministerstwo Transformacji Energetycznej Francji wprowadziło obowiązkowy zakaz umieszczania reklam świetlnych w godzinach od 1 w nocy do 6 rano, niezależnie od wielkości miasta. Wyjątek stanowią jedynie lotniska i dworce kolejowe. Przepisy obejmują również iluminacje budynków publicznych, które muszą być wyłączane w tych samych godzinach. Za niestosowanie się do regulacji przewidziano karę w wysokości około 1500 euro. Francja należy do krajów, które zdecydowały się na odrębne akty prawne włączone w prawo budowlane i ochronę środowiska dotyczące światła elektrycznego.
Chorwacja posiada kompleksową ochronę przed zanieczyszczeniem światłem, określając w przepisach nawet temperaturę barwową oświetlenia, jakie należy stosować w przestrzeniach publicznych. Takie szczegółowe uregulowania pozwalają kontrolować nie tylko ilość, ale również jakość emitowanego światła, co ma bezpośredni wpływ na zdrowie mieszkańców i środowisko naturalne.
W 2007 roku Słowacja w ustawie o ochronie, promocji i rozwoju zdrowia publicznego uregulowała kwestie lokalizacji obiektów sportowych. Przepisy wskazują, że obiekty wychowania fizycznego i sportowe powinny być lokalizowane w taki sposób, aby ich funkcjonowanie nie miało negatywnego wpływu na otoczenie, w tym poprzez emisję światła. W Polsce orliki emitują bardzo dużo światła, podczas gdy międzynarodowa organizacja Dark Sky International wypracowała standardy oświetlenia stadionów eliminujące zanieczyszczenie światłem.
Dark Sky International, organizacja zajmująca się ochroną ciemnego nieba, opracowała kompleksowe standardy oświetlenia stadionów. Certyfikat tej instytucji uzyskało nie mniej niż 21 opraw oświetleniowych, co pokazuje, że technologia ograniczająca emisję światła jest już dostępna na rynku. Warto przy tym wskazać przykład Słowenii - kraju, który jako jeden z pierwszych w Europie wprowadził kompleksowe przepisy antysmogowe. W 2007 roku weszło tam w życie rozporządzenie krajowe regulujące ochronę przyrody, przestrzeni życiowej, zdrowia mieszkańców i obserwacji astronomicznych. Jego kluczowa zasada jest prosta: żadne światło nie może być emitowane powyżej linii horyzontu.
Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek wystąpił w ostatnich dwóch latach z szeregiem oficjalnych pism do kluczowych resortów, wskazując na narastający problem zanieczyszczenia światłem. Korespondencja została skierowana do Ministra Zdrowia, Ministra Klimatu i Środowiska, Głównego Inspektora Ochrony Środowiska oraz Głównego Inspektora Sanitarnego.
Resort zdrowia jednoznacznie potwierdził naukowo udokumentowany charakter problemu, określając go jako coraz istotniejsze zagrożenie dla zdrowia populacji. Ministerstwo wskazało na mechanizm szkodliwego oddziaływania: ekspozycja na światło w porze nocnej zakłóca wewnętrzny zegar biologiczny człowieka, ponieważ rytm dobowy synchronizuje się z naturalnym cyklem dnia i nocy, a produkcja melatoniny rozpoczyna się o zmierzchu i kończy przed porannym przebudzeniem. Instytut Medycyny Pracy przedstawił opinię, zgodnie z którą stosowanie oświetlenia LED może generować potencjalne skutki zdrowotne z uwagi na niewłaściwy skład widmowy i emisję światła o zwiększonym udziale krótkiej długości fali.
Resort klimatu poinformował o możliwości wprowadzenia definicji zanieczyszczenia światłem w ustawie procedowanej obecnie przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska. Planowane przepisy przewidują włączenie zanieczyszczenia światłem do katalogu oddziaływań opisywanych w raporcie Oceny Oddziaływania na Środowisko. GDOŚ od wielu lat wnioskowała o uwzględnienie emisji świetlnych w raportach środowiskowych, jednak wcześniejsze nowelizacje pomijały tę problematykę. Obecnie planowana jest obowiązkowa analiza oddziaływania światła.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska wyjaśniło brak możliwości wprowadzenia odpowiednich zapisów w ustawie Prawo ochrony środowiska, wskazując, że ustawa wymienia wyłącznie te oddziaływania, które zostały udowodnione i udokumentowane jako szkodliwe dla zdrowia. Resort zdrowia jednocześnie stwierdził, że obecny stan wiedzy naukowej nie pozwala na określenie bezpiecznych dla zdrowia poziomów sztucznego oświetlenia w godzinach nocnych. Joanna Lipicka z Zespołu Prawa Cywilnego Biura RPO podkreśliła istotną lukę prawną: w ustawie Prawo ochrony środowiska brakuje pojęcia zanieczyszczenia światłem oraz określonych norm emisji światła.
Jak wskazuje dr Katarzyna Szlachetko, radca prawny i naukowiec z Instytutu Metropolitalnego Uniwersytetu Gdańskiego:
„W prawie polskim zanieczyszczenie światłem nie stanowi odrębnej kategorii prawnej, jednak mieści się w pojęciu emisji oraz zagrożenia dla środowiska. W mojej ocenie konieczne jest przyjęcie szerszego, systemowego podejścia (...). Brak takich rozwiązań utrudnia skuteczną ochronę zdrowia publicznego, bioróżnorodności oraz tzw. ciemnego nieba.”
Sejmowa Komisja do Spraw Petycji podjęła w 2025 roku decyzję o przekazaniu do dalszego procedowania wniosku obywatelskiego dotyczącego zanieczyszczenia światłem. Problematyka stała się przedmiotem obrad dwóch sejmowych podkomisji: Podkomisji stałej do spraw zdrowia publicznego podczas posiedzenia 21 stycznia 2026 roku oraz Podkomisji stałej do spraw budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej oraz poczty na posiedzeniu 23 stycznia 2026 roku. W pracach wzięli udział przedstawiciele organizacji pozarządowych, w szczególności:
Samorządy jako inwestorzy dróg publicznych mogą wprowadzać prozdrowotne rozwiązania już na etapie projektowania, wykorzystując specyfikacje warunków zamówienia (SWZ). Gminy wdrażają wymogi dotyczące lamp świecących wyłącznie na ciągi komunikacyjne, czujników ruchu oraz ściemniaczy. Przykładowe zamówienia publiczne określają precyzyjne wymagania techniczne, w tym oprawy LED z autonomicznym systemem redukcji strumienia świetlnego.
Na potrzebę praktycznych, projektowych rozwiązań zwracała uwagę Monika Sitek z Obserwatorium Astronomicznego UW:
„Chodzi o stosowanie lamp świecących tylko na ciągi komunikacyjne, stosowanie wyłączników światła, czujników ruchu, jak również ściemniaczy (...).”
Zastosowanie opraw oświetleniowych z parametrem ULR bliskim zeru eliminuje emisję światła w górną półprzestrzeń. Temperatura barwowa nie przekraczająca 3000 Kelwinów oraz montaż pod niskim kątem ograniczają szkodliwe oddziaływanie. Czujniki ruchu zmniejszają zużycie energii nawet o 80%, przyciemniając światło w nieobecności ruchu.
Na podstawie art. 37a ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym rada gminy może ustalać zasady sytuowania tablic i urządzeń reklamowych - to jedno z nielicznych dostępnych narzędzi ograniczania emisji światła na poziomie lokalnym.
Przykładem trudności we wdrażaniu takich regulacji jest Warszawa, której uchwała krajobrazowa przyjęta 16 stycznia 2020 roku została uchylona przez Wojewodę Mazowieckiego. W lipcu 2025 roku miasto rozpoczęło prace nad nową uchwałą od podstaw. Cieszyn natomiast skutecznie opracował regulacje po dwuletnim procesie konsultacji z mieszkańcami."
Problem zanieczyszczenia światłem w Polsce wynika głównie z braku spójnych regulacji prawnych. Ministerstwa potwierdzają szkodliwość nadmiernego oświetlenia nocnego, jednak kompleksowe przepisy wciąż nie powstały. Samorządy dysponują już teraz skutecznymi narzędziami - od specyfikacji zamówień publicznych po uchwały krajobrazowe.
Warto pamiętać, że ochrona przed zanieczyszczeniem światłem zależy od decyzji podejmowanych dziś na poziomie lokalnym i krajowym.
Redaktorka w serwisie OnGeo.pl
Wyszukaj na mapie!
DARMOWA CHECK-LISTA:
Co sprawdzić przed zakupem działki?
70 PYTAŃ, na które musisz odpowiedzieć zanim kupisz działkę!
DARMOWA CHECK-LISTA:
Jakie informacje powinno zawierać idealne ogłoszenie sprzedaży działki?
Wyszukaj na mapie!